Świątynia Artemidy w Efezie – historia, opis, ciekawostki

Świątynia Artemidy w Efezie, znana jako Artemizjon, była największą budowlą świata greckiego i jednym z siedmiu cudów świata starożytnego. Została zniszczona przez podpalenie w 356 r. p.n.e., a jej hellenistyczna wersja uległa Gotom w III w. n.e. Poniżej znajdziesz pełną historię tej monumentalnej budowli, jej architektoniczne detale oraz praktyczne informacje o zwiedzaniu ruin.

Czym był Artemizjon w Efezie?

Artemizjon stanowił najważniejszą świątynię poświęconą Artemidzie, bogini łowów, natury, kobiet i Księżyca. Mieścił się w polis o nazwie Efez, położonym nad rzeką Kayster na wybrzeżu Morza Jońskiego w Azji Mniejszej. Lokalna forma kultu łączyła grecką Artemidę z anatolijską boginią-matką Kybele.

Ta jońska świątynia została zaliczona do kanonu siedmiu cudów świata starożytnego. Była to pierwsza monumentalna struktura wzniesiona w całości z marmuru, a jej skala przewyższała nawet ateński Partenon. Niestety, do dzisiejszych czasów przetrwała jedynie jedna samotna kolumna i fragmenty fundamentów.

Nazwę Artemizjon stosowano zarówno wobec archaicznej budowli z VI w. p.n.e., jak i jej hellenistycznej rekonstrukcji. W starożytności świątynię otaczały liczne budowle pomocnicze, a w jej wnętrzu przechowywano cenne dary wotywne.

Jak przebiegała budowa kolejnych wersji świątyni?

Historia Artemizjonu obejmuje trzy zasadnicze fazy. Pierwsza drewniana budowla powstała około połowy VIII w. p.n.e., druga marmurowa w VI w. p.n.e., a trzecia hellenistyczna po pożarze z 356 r. p.n.e. Każda z nich miała odmienną formę architektoniczną i inny kontekst historyczny.

Pierwszy Artemizjon

Wcześniejsza świątynia była zbudowana z drewna, prawdopodobnie na planie prostokąta. W jej wnętrzu musiała znajdować się figura kultowa, a budowlę otaczała kolumnada. Powstała około połowy VIII w. p.n.e. jako jedna z pierwszych greckich świątyń z takim rozwiązaniem.

W VII w. p.n.e. pierwszy Artemizjon uległ zniszczeniu wskutek powodzi. Wcześniej, według przekazu Pliniusza, budowla miała być dziewięć razy burzona i odbudowywana, między innymi po najeździe Kimmerów. Wykopaliska brytyjskie wykazały, że przed archaiczną wersją istniały na tym terenie trzy wcześniejsze budowle – ołtarz oraz dwie kolejne z naiskosem, czyli małą świątynią z kolumnadą i frontonem.

Archaiczny Artemizjon

W pierwszej połowie VI w. p.n.e. Efez znalazł się pod wpływem Królestwa Lidii. Budowę nowej okazałej świątyni zlecił król Krezus, przeznaczając na nią gigantyczne sumy. Projekt sporządzili kreteńscy architekci Chersifron i jego syn Metagenes, przy współpracy Teodorosa z Samos.

Archaiczna budowla została ukończona około 550 r. p.n.e. i była jońskim dipterosem, czyli konstrukcją otoczoną podwójną kolumnadą. Stylobat, czyli kamienna podstawa, mierzył 55,10 na 115,14 metra. Według jednego ze źródeł w świątyni znajdowało się 127 kolumn, według innego 117. Wysokość kolumn sięgała około 18 metrów.

Do prac rzeźbiarskich zaangażowano najwybitniejszych artystów ówczesnej Grecji, między innymi Fidiasza, Polikleta i Kresilasa. Wewnątrz stał posąg Artemidy wykonany z drewna cedrowego. Sklepienie również wykonano z drewna cedrowego, a wrota z cyprysu ozdobiono złoceniami.

Budowa trwała aż 120 lat. W trakcie prac architekci musieli rozwiązywać trudne problemy transportowe. Chersifron opracował sposób przewożenia okrągłych walców kamiennych na drewnianych obręczach plecionych z giętkich prętów. Metagenes wymyślił z kolei metodę zawieszania prostopadłościennych bloków na żelaznych czopach między dwoma drewnianymi kołami o średnicy około 4 metrów.

Pożar w 356 r. p.n.e.

W 356 r. p.n.e. archaiczny Artemizjon został podpalony przez szewca Herostratesa. Motywem jego działania była chęć zdobycia nieśmiertelnej sławy. Uznał, że spalenie jednej z najważniejszych świątyń greckich będzie idealnym czynem przestępczym zapewniającym mu rozgłos. Po tym występku został skazany na śmierć, a Efezyjczycy podjęli starania o jego zapomnienie.

Herostrates jednak osiągnął cel – jego imię zostało później na nowo odkryte i utrwalone w historii. Pożar zniszczył całą budowlę, a moment podpalenia tradycyjnie kojarzono z narodzinami Aleksandra Wielkiego. Niektóre źródła twierdzą wręcz, że miało to miejsce w noc jego urodzin.

Hellenistyczny Artemizjon

Po pożarze Aleksander Wielki zaoferował pomoc finansową w odbudowie. Mieszkańcy Efezu odrzucili jego warunek umieszczenia w świątyni inskrypcji sławiących jego imię, odpowiadając dyplomatycznie, że nie wypada, aby jeden bóg stawiał świątynię drugiemu bóstwu. Mimo to Aleksander zlecił swojemu architektowi Dejnokratesowi sporządzenie projektu odbudowy.

Nowa wersja powstała już po śmierci imperatora, a jej realizację sfinansowano ze składek mieszkańców Efezu i sprzedaży niektórych elementów spalonej budowli. Odbudową kierowali architekci Dejnokrates, Demetrios i Pajonios. Nowa świątynia była w zasadzie kopią archaicznej, wzniesioną na 13-stopniowej krepidomie, czyli schodkowym podium. Kolumny w takiej samej liczbie mierzyły 17,65 metra wysokości, a więc były nieco niższe od wcześniejszych.

W pracach nad dekoracją rzeźbiarską uczestniczyli sędziwy już Skopas, który wykonał płaskorzeźby na dolnej części kolumn, oraz Praksyteles pracujący nad ołtarzem. Wnętrza ozdobiono malowidłami Apellesa, najsławniejszego ówczesnego malarza. Posąg Artemidy wykonano w technice chryzelefantyny ze złota, srebra, kości słoniowej, hebanu i czarnego kamienia.

W 1965 roku podczas wykopalisk odkryto ołtarz świątyni o kształcie podkowy. Spod tej konstrukcji wydobyto ołowianą rurę, a antyczne kanały odwadniające wskazują, że podmokły teren sprawiał problemy już starożytnym budowniczym. Hellenistyczny Artemizjon został zniszczony podczas najazdu Gotów w 268 lub 262 r. n.e. i nigdy nie został już odbudowany.

Jak wyglądała architektura i dekoracja świątyni?

Archaiczny Artemizjon wzniesiono w stylu jońskim, co przejawiało się między innymi w charakterystycznych wolutach na kapitelach kolumn. Świątynia była dipterosem, a więc otaczał ją podwójny rząd kolumn – 8 przed elewacją frontową i tylną oraz 20 wzdłuż boków. Pozostałe kolumny umieszczono w pronaosie i wewnątrz budowli.

Kolumny miały około 18 metrów wysokości i 2,5 metra średnicy w dolnej części. Wszystkie składano z krótkich kamiennych walców łączonych drewnianymi sworzniami umieszczonymi w osi trzonu. Przyczółek i fryz zdobiły bogate płaskorzeźby, a tympanon oraz dach najprawdopodobniej również pokrywała dekoracja rzeźbiarska. Na narożnikach dachu stały rzeźby.

We wnętrzu znajdować się miał system ocieplania autorstwa Teodorosa z Samos. Do budowy użyto doskonałej jakości marmuru oraz cedru libańskiego. Świątynia Artemidy stanowiła przez dwieście lat niedościgniony wzorzec dla innych budowli typu dipteros.

Posągi efeskiej Artemidy

Oryginalny posąg z hellenistycznej świątyni nie zachował się do naszych czasów. Jego wygląd znany jest z późniejszych kopii, które można oglądać w Muzeum Efeskim w Selçuku. Artemida efeska przedstawiana była w sposób przypominający bardziej rzeźby egipskie niż klasyczne greckie wizerunki bóstw.

Bogini nosiła suknię ozdobioną miejskimi wieżami, które symbolizowały jej władzę nad cywilizacją. Ozdoby z wyobrażeniami zwierząt były znakiem jej panowania nad fauną. Efeska Artemida nazywana była także Pszczelą Boginią, a bita w mieście moneta miała na awersie wizerunek królowej pszczół.

Najważniejsze wizerunki bogini znajdują się obecnie w kilku muzeach. W Muzeum Efeskim w Selçuku eksponowane są kopie z I i II w. n.e., natomiast w Muzeum Efezu w Wiedniu można zobaczyć znaleziska austriackie, w tym ołtarz i posąg rannej Amazonki.

Jaką rolę pełniła świątynia w starożytnym świecie?

Artemizjon był nie tylko centrum religijnym, ale również ważnym centrum finansowym dla całego obszaru Lewantu. Zgromadził pokaźne bogactwa jeszcze przed wielkim pożarem. Sam Efez czterokrotnie otrzymał miano neokoros, co oznacza „strażnik świątyni”.

Kult Artemidy w Efezie wiązał się z legendą o założeniu miasta przez królową Amazonek Otrere. Wojowniczki miały powracać do założonego przez siebie sanktuarium w chwilach kryzysu i szukać w nim schronienia. Czczona w Efezie bogini przyjęła wiele cech frygijskiej Kybele, bogini-matki opiekującej się ziemią, powietrzem i wodą.

Corocznie w maju odbywały się trwające cały miesiąc obchody ku czci Artemidy. Kolejne dynastie Seleucydów i Ptolemeuszy okazywały szacunek temu ośrodkowi kultu. W okresie rzymskim kult Diany, czyli rzymskiej odpowiedniczki Artemidy, był nadal prężnie praktykowany. Dopiero chrystianizacja przyczyniła się do upadku świątyni, a około 400 r. n.e. chrześcijanie zburzyli całość konstrukcji.

Jak wyglądały prace archeologiczne i co można zobaczyć dzisiaj?

Po trwających 60 lat poszukiwaniach ruiny Artemizjonu efeskiego zostały znalezione w 1869 roku przez ekspedycję sponsorowaną przez British Museum, którą prowadził John Turtle Wood. Prace trwały do 1874 roku. Kolejny cykl wykopalisk miał miejsce w latach 1904–1906 pod kierownictwem Davida Georga Hogartha, który odkopał fundamenty i ustalił chronologię kolejnych budowli.

Pozostałości świątyni zgromadzono w tak zwanej sali efeskiej British Museum w Londynie. Austriaccy archeolodzy prowadzili prace w latach 1896–1906, a ich znaleziska trafiły do Muzeum Efezu w Wiedniu. Wykopaliska z 1965 roku doprowadziły do odkrycia ołtarza o kształcie podkowy, co wymagało użycia pomp z powodu podmokłego terenu.

Skromne pozostałości świątyni Artemidy są dostępne dla zwiedzających codziennie od 8:30 do 17:30. Wstęp na teren ruin jest darmowy. Ruiny znajdują się przy drodze prowadzącej z centrum Selçuku do antycznego Efezu, przy bocznej uliczce Artemis Tapınağı. Można do nich dojść piechotą z centrum miasta.

Ładne widoki na teren Artemizjonu i jego okolice rozciągają się z pobliskiego wzgórza Ayasoluk, na którym stoi bazylika świętego Jana. Ze świątyni zachowała się jedna samotna kolumna i nieco gruzu, co bywa porównywane do rozczarowania związanego z próbą zobaczenia Wielkiego Ołtarza Zeusa w Pergamonie.

Kluczowe wydarzenia w dziejach budowli można przedstawić następująco:

• Ok. połowa VIII w. p.n.e. – powstanie pierwszej drewnianej świątyni,
• VII w. p.n.e. – zniszczenie pierwszej budowli wskutek powodzi,
• Ok. 560–550 r. p.n.e. – ukończenie archaicznego Artemizjonu z marmuru,
• 356 r. p.n.e. – podpalenie świątyni przez Herostratesa,
• 334–323 r. p.n.e. – odbudowa hellenistycznego Artemizjonu,
• 262 lub 268 r. n.e. – zniszczenie przez najazd Gotów,
• 1869 r. – odkrycie ruin przez Johna Turtle Wooda,
• 1965 r. – odkrycie ołtarza o kształcie podkowy.

Wygląd archaicznej świątyni udało się zrekonstruować na podstawie fragmentów znalezionych podczas prac archeologicznych. Orientację przestrzenną – zwrócenie w kierunku zachodnim – wywnioskowano przez analogię z innymi świątyniami poświęconymi Artemidzie w Azji Mniejszej, na przykład w Sardes oraz Magnezji. Relacje między architektami a budowlą również były złożone: Chersifron i Metagenes zaprojektowali archaiczną wersję, Dejnokrates sporządził projekt hellenistycznej, a Teodoros z Samos odpowiadał za rozwiązania techniczne na podmokłym gruncie.

Świątynia Artemidy w Efezie była największą budowlą świata greckiego – jej stylobat mierzył 55,10 na 115,14 metra, a całkowite wymiary świątyni wynosiły około 130 na 69 metrów.

Grecy zaliczali Artemizjon do oryginalnych siedmiu cudów świata starożytnego razem z Kolosem z Rodos. Podziw budziły nie tylko proporcje, lecz także rozwiązania inżynieryjne zastosowane przy transporcie kamiennych bloków. Żelazne czopy oraz drewniane koła o średnicy około 4 metrów pozwalały przewozić ciężkie prostopadłościany bez użycia wozów.

Posąg hellenistycznej Artemidy wykonano w technice chryzelefantyny, łącząc złoto, srebro, kość słoniową, heban i czarny kamień w jedną monumentalną rzeźbę kultową.

Dla odwiedzających Selçuk ruiny stanowią dziś skromny, ale ważny przystanek na trasie do antycznego Efezu. Bezpłatny wstęp umożliwia swobodne obejrzenie zachowanych fragmentów, a pobliska bazylika świętego Jana oferuje widok na cały obszar dawnego sanktuarium.