Posąg Zeusa w Olimpii – historia, opis, ciekawostki

Posąg Zeusa w Olimpii to zaginiony cud starożytnego świata – chryzelefantynowa rzeźba Fidiasza o wysokości ponad 12 metrów, która przetrwała około 800 lat i przepadła w pożarze w Konstantynopolu. W artykule znajdziesz historię powstania, opis wyglądu i ciekawostki związane z tym dziełem.

Kim był Fidiasz i jak powstał posąg Zeusa?

Zleceniodawcą gigantycznej rzeźby była rada sanktuarium w Olimpii. Wybór padł na Fidiasza, ateńskiego artystę urodzonego około 500 roku p.n.e., który wcześniej zdobył uznanie pracami na Akropolu.

Zanim trafił do Elidy, Fidiasz ukończył dwa monumentalne wizerunki Ateny. Pierwsza, Atena Promachos, stała na Akropolu i była widoczna dla statków wpływających do Pireusu. Druga, Atena Partenos, zdobiła Partenon. Obie przyniosły mu sławę, ale też zwróciły uwagę przeciwników Peryklesa.

Około 438/437 roku p.n.e. Fidiasza oskarżono w Atenach o defraudację złota przeznaczonego na posąg Ateny Partenos. Oskarżenie miało najpewniej podłoże polityczne i miało uderzyć w krąg Peryklesa. Rada sanktuarium w Olimpii, powierzając mu budowę Zeusa, pokazała, że nie wierzy w pomówienia.

Artysta pracował w dwupiętrowym warsztacie wzniesionym naprzeciwko świątyni. Podczas wykopalisk odkryto tam fragment naczynia z napisem „należę do Fidiasza”. Rzeźba powstawała w częściach, które transportowano do celli i montowano na miejscu, bo podłoga warsztatu nie udźwignęłaby całości.

Obróbka kości słoniowej wymagała wiedzy, bo warstwy zębiny z kłów słonia są trudne do formowania. Pauzaniasz twierdził, że Fidiasz rozgrzewał materiał, aby go zmiękczyć, inne przekazy wspominały o zwilżaniu octem lub piwem.

Posąg zaliczano do siedmiu cudów starożytnego świata – obok Wielkiej Piramidy w Gizie, Wiszących Ogrodów w Babilonie czy Latarni Morskiej w Aleksandrii. W 225 roku p.n.e. wymieniali go między innymi Antypater z Sydonu i Filon z Bizancjum.

Jak wyglądał posąg Zeusa w Olimpii?

Fidiasz wykonał dzieło w technice chryzelefantyny. Polegała ona na łączeniu złota i kości słoniowej. Obnażone części ciała Zeusa powstały z płyt kości słoniowej, natomiast szaty, sandały i tron pokryto cienkimi arkuszami złota.

Według Strabona rzeźba była tak duża, że gdyby Zeus wstał, jego głowa przebiłaby dach. Z opisu Kallimacha z Cyreny wynika, że posąg mierzył ponad 13 metrów. Był wyższy od Ateny Promachos, a jego rozmiary dopasowano do wnętrza świątyni.

W prawej dłoni bóg trzymał figurkę bogini Nike, a lewą rękę wspierał na berle ozdobionym rozmaitymi metalami. Na głowie miał wieniec z gałązek oliwnych. Z lewego ramienia zwisał złoty płaszcz zdobiony postaciami zwierząt i liliami.

Bóg siedzi na tronie, wykonany ze złota i z kości słoniowej. W prawej dłoni trzyma Nike, w lewej berło, na którym siedzi orzeł.

Szczegółowy opis wyglądu zawdzięczamy Pauzaniaszowi, który odwiedził Olimpię około 160 roku n.e. Dzięki niemu wiadomo, że tron zdobiły między innymi sceny z dziećmi Niobe atakowanymi przez Apolla i Artemidę.

Jak zdobiono tron Zeusa?

Konstrukcję tronu łączyło kilka wyjątkowych surowców:

• drewno cedrowe,
• heban,
• złoto,
• kość słoniowa,
• kamienie szlachetne.

Przy każdej z nóg stały cztery posągi Nike w postawie tancerek. Pomiędzy nogami tronu znajdowały się bogato zdobione rozpory z przedstawieniami amazonomachii.

Na przedniej rozporze umieszczono postać młodzieńca z wieńcem laurowym, którą identyfikuje się z Pantarkesem, zwycięzcą zapasów chłopięcych z 436 roku p.n.e. Według Klemensa Aleksandryjskiego na palcu Zeusa widniał napis „Pantarkes jest piękny”. Tron stał na postumencie z niebiesko-czarnego marmuru ze złotymi reliefami.

W reliefach można było zobaczyć Heliosa w rydwanie, Zeusa z Herą, a także Erosa witającego Afrodytę wychodzącą z morza.

Jak oświetlano rzeźbę?

Przed posągiem umieszczono basen o powierzchni 6,5 m², wyłożony ciemnym wapieniem i wypełniony oliwą z oliwek. Warstwa tłuszczu chroniła kość słoniową i drewniane wnętrze przed wysychaniem, a odbicie w cieczy potęgowało wrażenie wielkości.

Zagadkę stanowiło doświetlenie górnych partii rzeźby. Drzwi świątyni dawały światło jedynie o wschodzie słońca, a otwarte świetliki narażałyby wnętrze na deszcz. Badania z użyciem światła ultrafioletowego i laserów sugerują, że na dachu znajdowały się cienkie, półprzezroczyste marmurowe płytki na drewnianej ramie. Przepuszczały one słabe, ale stałe światło przez cały dzień.

Co wiadomo o świątyni Zeusa w Olimpii?

Świątynia powstała w latach 470–456 p.n.e. z łupów po wojnie peloponeskiej. Zaprojektował ją Libon z Elidy. Była to wówczas największa świątynia na Peloponezie i doskonały przykład architektury doryckiej. Gmach osiągał 20 metrów wysokości.

Na krepidomie stało 6 kolumn od frontu i tyłu oraz 13 po bokach. Kolumny z wapienia pokryte białym stiukiem miały ponad 10 metrów wysokości, a ich średnica przy bazie wynosiła 2,25 metra. Wnętrze dzieliło się na pronaos, cellę i opistodomos.

Bogatą dekorację rzeźbiarską tworzyły figury frontonów i metopy. Figury frontonów wykonano z marmuru z Paros, a po trzęsieniu ziemi w 374 roku p.n.e. trzy zniszczone figury kobiet zastąpiono nowymi z marmuru z Pentelejkonu. Fronton wschodni przedstawiał scenę przysięgi Pelopsa i Ojnomaosa z Zeusem pośrodku. Fronton zachodni ukazywał walkę Lapitów z centaurami na weselu Pejritoosa. Nad wejściami umieszczono dwanaście metop z pracami Heraklesa.

Świątynia ucierpiała w trzęsieniu ziemi w 374 roku p.n.e. Ostatecznie spłonęła z rozkazu Teodozjusza II w 426 roku, a zniszczyły ją trzęsienia ziemi w 551 i 552 roku. W 1989 roku ruiny weszły w skład stanowiska archeologicznego wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Jakie były losy posągu po upadku sanktuarium?

Popularność rzeźby trwała również w czasach rzymskich. W I wieku n.e. cesarz Kaligula próbował przewieźć Zeusa do Rzymu. Według przekazu, gdy robotnicy zabierali się do rozbiórki, bóg miał wybuchnąć śmiechem, po czym zawalił się sufit i pracownicy uciekli.

Decydujące okazały się zmiany religijne. W 391 roku Teodozjusz I zdelegalizował pogańskie kulty i zakazał igrzysk olimpijskich. Sanktuarium stopniowo podupadało. Około 420 roku posąg przeniesiono do Konstantynopola, ówczesnej stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego.

Po około 800 latach od powstania rzeźba przepadła w pożarze w 475 roku n.e. i nigdy nie została odnaleziona.

Różne daty pożaru – 426 lub 475 rok – pojawiają się w źródłach. Pewne jest, że po przeniesieniu do Konstantynopola dalszy los Zeusa wiązał się z kolekcją pogańskich starożytności, a nie z pierwotną świątynią w Olimpii.

Jakie ciekawostki wiążą się z posągiem Zeusa?

Mimo ogromnej sławy rzeźba nie doczekała się wiernej kopii. Jedyne znane przedstawienia, które przetrwały, to rewersy monet bitych w Elidzie. W petersburskim Ermitażu znajduje się rzymski posąg Jowisza z II wieku n.e., który bywa uznawany za naśladownictwo olimpijskiego pierwowzoru, choć do jego budowy użyto marmuru, drewna i gipsu, a nie złota i kości słoniowej.

Co pokazują monety z Elidy?

Rzymski Jowisz mierzy niespełna 3,5 metra wraz z cokołem. Podobieństwo kompozycji jest zauważalne, ale skala i materiały znacząco odbiegają od greckiego oryginału. Starożytne monety z Elidy pozwalają z kolei potwierdzić pozę siedzącego boga, obecność Nike i berła.

Czy posąg Zeusa byłby dziś rekordowy?

Pod względem wysokości starożytny posąg nie robiłby dziś wrażenia. Największy monument świata w 2026 roku to Statua Jedności w Indiach – razem z cokołem ma 240 metrów, czyli mniej więcej tyle, ile Pałac Kultury i Nauki z iglicą. Drugi pod względem wielkości jest Wielki Budda z Lushan w Chinach, wysoki na 208 metrów.

Różnica tkwi w technologii i surowcach. Współczesne kolosy powstają z cementu, betonu, stali lub miedzianych elementów. Żaden z nich nie łączy złota z kością słoniową na taką skalę, jak robił to Fidiasz. Poniższe zestawienie pokazuje podstawowe różnice: