Latarnia morska na Faros to starożytna wieża nawigacyjna wzniesiona około 280–279 roku p.n.e. u wejścia do portu w Aleksandrii i zaliczana do siedmiu cudów świata starożytnego. W artykule znajdziesz najważniejsze informacje o jej historii, konstrukcji i ciekawostkach.
Kto i kiedy zbudował latarnię morską na Faros?
Budowę rozpoczęto na polecenie Ptolemeusza I, założyciela dynastii Ptolemeuszy, który panował w Egipcie w latach 323–283 p.n.e. Władca zmarł około 283 roku p.n.e., więc nie doczekał ukończenia prac. Ostateczny kształt obiekt uzyskał za rządów jego syna Ptolemeusza II, a całość trwała około 14–20 lat. Uroczyste oddanie do użytku miało miejsce w 279 roku p.n.e.
Projekt powierzono greckiemu architektowi Sostratosowi z Knidos, synowi Deksyfanesa. Starożytnym zwyczajem ozdabiano budowle imieniem fundatora, ale Sostratos ukrył pod tynkiem własną inskrypcję. Gdy powłoka zaczęła odpadać, odsłoniła napis: „Sostratos, syn Deksyfanesa, poświęcił tę budowlę bogom ocalenia, w imieniu wszystkich tych, którzy żeglują po morzach”. Niektórzy historycy nie wykluczają, że faktycznym pomysłodawcą mógł być Aleksander Wielki.
Latarnię zlokalizowano na północno-wschodnim cyplu wyspy Faros, u wejścia do portu w Aleksandrii (31°12′51″N 29°53′06″E). Wyspę łączyła ze stałym lądem grobla heptastadion, która przez wieki poszerzała się wskutek naturalnych procesów i dziś tworzy półwysep o szerokości około 1,5 km.
Jak wyglądała aleksandryjska latarnia morska?
O wyglądzie budowli wiadomo niewiele, bo nie zachowały się jej pełne rysunki techniczne ani szczegółowe opisy z epoki. Wiedza opiera się na wzmiankach w dziełach starożytnych autorów oraz na uproszczonym wizerunku bitym na monecie Ptolemeusza II. Współczesne wizualizacje mają więc charakter hipotetyczny.
| Źródło | Opis | Wartość |
| Józef Flawiusz | Wysokość w Wojnie żydowskiej | 180 m |
| Współczesne szacunki | Przyjmowana wysokość wieży | 115–120 m |
| Strabon, Lukian, Pliniusz | Bok kwadratowej podstawy | 180 m |
Konstrukcja i materiały
Według Strabona, Lukiana z Samosat i Pliniusza Starszego podstawę założono na planie kwadratu o boku 180 metrów. U dołu znajdował się jednokondygnacyjny pałac, nad nim wznosiła się zakończona blankami wieża, być może ośmiokątna. Z niej wyrastała kolejna, węższa kondygnacja, często rekonstruowana jako okrągła. Całość wieńczyła otwarta sala kolumnowa, w której rozpalano ogień, a powyżej umieszczono kopułę wspartą na ośmiu kolumnach.
Józef Flawiusz w „Wojnie żydowskiej” zapisał, że wieża mierzyła 180 metrów, ale dziś badacze ostrożnie przyjmują wysokość około 115–120 metrów. Materiałem konstrukcyjnym były bloki wapienne, a elewacje obłożono płytami z białego wypolerowanego marmuru. Na szczycie stał posąg Posejdona o wysokości około 7 metrów, choć na monetach bywa on interpretowany także jako Zeus.
Współczesne ustalenia dotyczące wyglądu porządkuje między innymi Barbara Tkaczow w „Pomocniku historycznym” z 2018 roku. Jej tekst podkreśla, że szczegóły architektoniczne pozostają przedmiotem dyskusji.
Światło, winda i cysterna
Na górne kondygnacje dostarczano opał na grzbietach osłów oraz siłami tragarzy, a według przekazów obiekt miał własną windę. Ogień rozpalano po zmierzchu, a metalowe lustra odbijały płomień i kierowały go w stronę morza. Dzięki temu sygnał świetlny był widoczny z odległości około 300 stadionów, co odpowiada mniej więcej 55 kilometrom.
Latarnia miała również własną cysternę ze słodką wodą, co ułatwiało pracę obsłudze na skalistej wysepce. Takie rozwiązania techniczne sprawiały, że obiekt uchodził za ówczesny majstersztyk inżynierii.
Jaką rolę pełniła latarnia morska na Faros?
Praktyczna funkcja budowli przypominała zadania współczesnych latarni morskich. Port morski w Aleksandrii należał do najbardziej ruchliwych w starożytności, a podejście do niego było pełne skał i mielizn. Wysoka wieża stanowiła wyraźny punkt orientacyjny, a światło odbijane przez metalowe lustra pomagało żeglarzom bezpiecznie omijać niebezpieczne rafy koralowe i skały.
Nie mniej ważna była funkcja reprezentacyjna. W czasach helleńskich i rzymskich Aleksandrię określano jako lampra kai lamprotate, czyli świetna i najświetniejsza. Monumentalna wieża pełniła rolę wizytówki potęgi miasta, podobnie jak Burdż Chalifa w Dubaju lub One World Trade Center w Nowym Jorku. Jej forma stała się wzorcem dla wszystkich późniejszych latarni morskich, a od nazwy wyspy Faros wywodzą się romańskie określenia latarni: francuskie phare oraz hiszpańskie i włoskie faro.
Latarnia morska na Faros była jedną z najwyższych budowli ówczesnego świata i jednym z siedmiu cudów starożytnego świata.
Wysokość wieży robiła wrażenie na całym ówczesnym świecie. Dziś za najwyższą współczesną latarnię morską uchodzi Jeddah Light w Dżuddzie o wysokości 133 metrów, więc jeżeli przyjmiemy wyższe starożytne szacunki, aleksandryjska budowla mogła przewyższać ten wynik.
Jak doszło do zniszczenia latarni morskiej na Faros?
Budowla przetrwała ponad 1500 lat, ale jej stan z biegiem czasu pogarszał się pod wpływem kataklizmów i działań wojennych.
Uszkodzenia w starożytności
Pierwsze poważne uszkodzenia przyniósł najazd Cezara na Aleksandrię. Zniszczenia później naprawiono, ale prawdopodobnie już w II wieku n.e. runęła najwyższa część wieży. Kolejne stulecia przyniosły dalsze trzęsienia ziemi, które stopniowo osłabiały konstrukcję.
Kataklizmy i adaptacja na meczet
W IX wieku dolną część obiektu zaadaptowano na meczet o nietypowej orientacji, wyznaczonej wzdłuż osi północ-południe. Mimo zmiany przeznaczenia budowla wciąż przyciągała uwagę podróżników i geografów.
Trzęsienia ziemi z lat 1261, 1303 i 1323 spowodowały kolejne zniszczenia, po których wieża nie została już odbudowana. Część przekazów wskazuje, że budowlę zepchnęło do morza trzęsienie z 1326 roku, inne jako ostateczny kataklizm podają rok 1375. Ta rozbieżność wynika z niepełnej dokumentacji średniowiecznych wydarzeń.
Ruiny i fort Qaitbay
W 1480 roku sułtan Egiptu Kajtbaj wykorzystał pozostałości latarni do wzniesienia twierdzy Qaitbay. Dziś na fundamentach starożytnej budowli znajduje się muzeum morskie. Podczas badań dna morskiego wokół dawnej lokalizacji odkryto między innymi ogromne bloki kamienia i fragmenty architektury, które najprawdopodobniej należały do wieży.
Jakie ciekawostki wiążą się z latarnią morską na Faros?
Oprócz podstawowych faktów na temat tej budowli zachowało się jeszcze kilka mniej oczywistych informacji:
- Latarnia morska na Faros uchodzi za najstarszą latarnię morską w historii.
- Według legendy Ptolemeusz II zamknął w niej 72 uczonych w piśmie, aby niezależnie od siebie dokonali przekładu Starego Testamentu.
- W Taposiris Magna, miejscowości oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów od Aleksandrii, znajduje się pomniejszona replika wieży wzniesiona za Ptolemeusza II.
- Światło emitowane przez latarnię było widoczne z odległości 300 stadionów, czyli około 55 kilometrów.
- We francuskim latarnia morska to phare, a w hiszpańskim i włoskim faro, co wprost wywodzi się od nazwy wyspy Faros.
- W Aleksandrii istnieje plan rekonstrukcji latarni morskiej na Faros, która miałaby pełnić funkcję kulturalną i turystyczną.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kiedy i kto zainicjował budowę latarni na Faros?
Budowę rozpoczęto z polecenia Ptolemeusza I pod koniec IV–III wieku p.n.e., a ukończono za panowania jego syna Ptolemeusza II, oddając ją do użytku około 279 roku p.n.e.
Kto był architektem latarni i czy wiadomo, kto naprawdę był pomysłodawcą?
Projekt przypisuje się greckiemu architektowi Sostratosowi z Knidos, choć niektórzy historycy sugerują, że inicjatorem mógł być także Aleksander Wielki.
Jak wyglądała konstrukcja i z jakich materiałów ją wzniesiono?
Wieża miała kilkupoziomową strukturę z kwadratową podstawą, wyższymi kondygnacjami i salą kolumnową na szczycie, wzniesiono ją z bloków wapiennych i obłożono białym marmurem.
Jaką wysokość miała latarnia i jak daleko było widać jej światło?
Starożytne przekazy podają nawet 180 m, jednak współcześni badacze szacują około 115–120 m; światło było widoczne na około 300 stadionów, czyli blisko 55 km.
W jaki sposób generowano i kierowano światło latarni?
Na szczycie rozpalano ogień, a metalowe lustra odbijały płomień i kierowały sygnał w stronę morza, dodatkowo dostawy opału zapewniano osłami i tragarzami.
Jaką funkcję pełniła latarnia poza nawigacyjną?
Oprócz wskazywania bezpiecznego podejścia do portu pełniła rolę reprezentacyjną jako symbol potęgi Aleksandrii i wzorzec dla późniejszych latarni.
Co spowodowało zniszczenie latarni i kiedy ostatecznie zniknęła?
Obiekt był stopniowo niszczony przez najazdy i silne trzęsienia ziemi od czasów rzymskich aż do XIV wieku, a ruiny wykorzystano później do budowy fortu Qaitbay w 1480 roku.
Jakie ciekawostki związane są z Faros?
Uważa się ją za najstarszą latarnię morską, jej światło docierało około 55 km, z nazwy Faros wywodzą się słowa phare/faro, a w Aleksandrii planuje się jej rekonstrukcję.
